Schemat uwikłania niedorozwiniętego JA w terapii schematów

Schemat uwikłania niedorozwiniętego JA w terapii schematów. Od połączenia i odłączenia do autonomii i przywiązania: Zrozumienie i uzdrawianie schematów uwikłania i nierozwiniętego ja.

Czym jest schemat uwikłania/ niedorozwiniętego JA

Jest to schemat przejawiający się nadmiernym emocjonalnym zaangażowaniem w relacje z bliskim osobami (najczęściej rodzicami). Powoduje to zatracenie własnej indywidualizacji i odrębności, a nawet zahamowaniem rozwoju funkcjonowania w obszarze relacji międzyludzkich. Osoba uwikłana żyje w przekonaniu, że nie mogłaby przetrwać bez ważnej osoby (albo ważna osoba bez niej), że dana osoba jest jej źródłem szczęścia i nie byłaby w stanie bez niej prawidłowo funkcjonować.

Często u osoby uwikłanej może występować dysonans. Osoba może czuć chęć odłączenia się, czuć, że relacja ta jest szkodliwa i tłamsząca.

Schemat ten jest trudny do zauważenia przez to może być pomijany w terapii. Może przypominać wiele innych schematów np. temat wadliwości.

Dodatkowo schematy mogą też współwystępować i łączyć z wieloma innymi. Niektóre schematy są bowiem wykształcane jako próba poradzenia sobie z trudniejszymi schematami, które zostały wykształcone u danej osoby wcześniej (tzn schematy warunkowe). W przypadku schematu uwikłania bardzo często występują równocześnie m.in.:

• Schemat samopoświęcenia

  – wiąże się z poczuciem obowiązku. W przypadku schematu uwikłania dotyczy najczęściej poświęcania się drugiej osobie poprzez deprywację własnych potrzeb

• Schemat podporządkowania

  – przejawia się w poczuciu lęku przed byciem ocenionym, ukaranym przez osobę, z którą jest się w relacji uwikłanej, co prowadzi do podporządkowania się jej woli i oczekiwaniom.

• Schemat zależności/ niekompetencji

  – wiąże się również z niepełną autonomią. Uwikłanie wiąże się ściśle z poczuciem zależności od innej osoby, poczuciem, że jest się niekompetentnym i potrzebuje się zależności od innej osoby

• Schemat deprywacji emocjonalnej

  – bardzo często w przypadku uwikłania dochodzi do deprywacji empatii, opieki, ukojenia i poczucia bezpieczeństwa ze strony rodziców. W związku z tym często osoba czuje, że nic dobrego jej już w życiu nie spotka

• Schemat nieufności/znęcania się

  – osoby uwikłane jako dzieci mają często potrzebę bycia zauważonym i zaopiekowana. Ta potrzeba często nie jest zaspokajana, przez co wytwarza się schemat nieufności

Łączenie się schematów wynika z często z ich warunkowości. Schematy dzielimy bowiem na warunkowe i bezwarunkowe.

Schematy bezwarunkowe – są schematami pierwotnymi, rozwijają się w najwcześniejszych etapach życia

Schematy warunkowe – rozwijają się w późniejszym dzieciństwie, jako próba korygowania schematów bezwarunkowych. Należą do nich podporządkowanie, samopoświęcenie, poszukiwanie aprobaty, inhibicja emocjonalna, nieugięte zasady)

Oznacza to, pod schematami widocznymi na pierwszy rzut oka i bardziej dostępnymi (warunkowymi) istnieją również schematy bezwarunkowe, do których dotarcie zajmuje więcej czasu. Schemat uwikłania (jako schemat bezwarunkowy) jest często pomijany w pracy terapeutycznej

Co to są tryby w terapii schematów

W terapii schematów, tryby odnosi się do różnorodnych stanów emocjonalnych i zachowań, które jednostka przyjmuje w odpowiedzi na swoje schematy lub podstawowe przekonania. Oto kilka kluczowych aspektów dotyczących trybów:

• Definicja Trybów: Tryby to dynamiczne, złożone reakcje emocjonalne, poznawcze i behawioralne, które są aktywowane w różnych sytuacjach.

• Zrozumienie Trybów: Pomaga zidentyfikować, jak przeszłe doświadczenia wpływają na bieżące reakcje emocjonalne i zachowania.

• Rodzaje Trybów: Mogą obejmować tryby dziecka, dorosłego czy tryby głosów krytycznych, które organizują sposób, w jaki jednostka reaguje na stres.

• Cel Terapii: Polega na przeformułowaniu destrukcyjnych trybów w bardziej adaptacyjne, pozwalając na zdrowsze radzenie sobie ze stresem i trudnościami.

• Praktyczne Zastosowanie: Terapeuta współpracuje z klientem, aby rozpoznawać i modyfikować tryby, co może prowadzić do poprawy samopoczucia emocjonalnego i psychicznego.

Typowe tryby osoby uwikłanej

• Wrażliwe (uwikłane) dziecko
• Wymagający (uwikłany) dorosły
• Uległy poddany
• Odłączony obrońca
• Rozgniewane dziecko
• Zdrowy dorosły

Tryby te bardzo często mogą się łączyć i występować podczas jednej sytuacji np.

W sytuacji, gdy starsza matka przychodzi do dorosłego już swojego dziecka i narzeka na swojego partnera u dziecka mogą pojawić się kolejno:

1. Wrażliwe (uwikłane) dziecko – smutek, że mama jest smutna i zła
2. Wymagający (uwikłany) dorosły – poczucie, że trzeba wysłuchać matki
3. Uległy poddany – zmiana własnych planów i pozostanie dłużej z matką, by jej wysłuchać
4. Rozgniewane dziecko – frustracja, że mężczyzna odwołał swoje plany dla mamy
5. Wrażliwe dziecko/ wymagający rodzic – poczucie winy, za wcześniejszą złość, myśl, że przecież musiał pomóc mamie
6. Odłączony obrońca – w wyniku nadmiaru różnych emocji, mężczyzna jedzie później do baru, by się napić i ochłonąć po trudnej rozmowie

Czego mogą doświadczać osoby ze schematem nierozwiniętego „JA”

• uczucie pustki, zagubienia, braku celu
• poczucie, że wśród ludzi przybiera się maski, poczucie wchodzenia w „jakoś rolę” w sytuacjach społecznych i lęk przed zdemaskowaniem
• rozmyte granice i poczucie odrębności między sobą a innymi
• deprywacja swoich potrzeb kosztem pomocy innym
• problemy w chodzeniem i funkcjonowaniem w relacjach z innymi ze względu na duże poczucie odpowiedzialności za innych
• lęk przed brakiem akceptacji bliskich w przypadku podjęcia próby samorozwoju, zmiany
• doświadczanie szantażu emocjonalnego w dzieciństwie w przypadku próby odcięcia się od osoby ważnej (rodzica)
• potrzeba akceptacji decyzji, pozwolenia na daną aktywność ze strony osoby znaczącej
• poczucie konieczności spędzania czasu z osobą ważną i odcięcie się od innych relacji
• stresu w przypadku podejmowania decyzji samemu
• nadmiernego poczucia lojalności i odpowiedzialności, mówienie osobie ważnej o wszystkim z powodu lęku przez posiadaniem tajemnicy
• normalizowanie uwikłanych relacji
• trudności w odróżnieniu swoich uczuć i emocji od emocji i uczuć osoby znaczącej

 

Rozpoznawanie Uwikłanie/ niedorozwinięte JA

Uwikłanie/ niedorozwinięte JA często objawia się jako brak pewności siebie, trudności w podejmowaniu decyzji oraz silne poczucie zależności od innych. Osoby z tym schematem mogą odczuwać, że ich potrzeby emocjonalne są ignorowane lub niedoceniane, co prowadzi do chronicznego poczucia niższości. W terapii schematów istotne jest zidentyfikowanie momentów, kiedy pacjent czuje się bezradny lub nieadekwatny. Ważne jest także, aby terapeuta pomógł pacjentowi zrozumieć, skąd pochodzą te uczucia i jakie wydarzenia z przeszłości je wywołały. Rozpoznanie niedorozwiniętego JA pozwala na opracowanie planu terapeutycznego, który wspiera rozwój osobisty i budowanie zdrowej, autonomicznej tożsamości. Dzięki temu procesowi pacjent może zacząć odnajdywać wewnętrzną siłę i niezależność.

Co jest źródłem powstania schematu uwikłania? – niezaspokojone potrzeby.

Schematy przejawiające się w dorosłym życiu mają źródło w niezaspokojonych potrzebach w dzieciństwie. W przypadku schematu niedorozwiniętego „JA” niezaspokojoną potrzebą jest najczęściej potrzeba autonomii oraz dostrojenia.

Niezależność dziecka, rozumiana jako umożliwienie odkrywania świata zewnętrznego jak i wewnętrznego, prowadzi do rozwoju „JA” poprzez odkrywanie swoich pasji, zainteresowań, budowanie poczucia sprawczości, swoich mocnych i słabych stron. Niezaspokojenie tej potrzeby prowadzi do braku samoświadomości, a co za tym idzie znacznym spadku samodeterminacji oraz motywacji wewnętrznej. Nie jest w stanie podejmować samodzielnie wyborów ze względu na niski wgląd w siebie i swoje potrzeby.

Dostrojenie jest związane z umiejętnością dostosowania się do drugiej osoby, wyczucia jej, jej emocji, empatyzowanie. Niezaspokojenie tej potrzeby wiąże się z brakiem poczucia bycia ważnym, podważania ważności swojego świata wewnętrznego (swoich myśli, emocji, doświadczeń itp.) do tego stopnia, że osoba zaczyna je lekceważyć aż do zatracenia własnego „JA”.

Niektóre kręgi kulturowe wzmacniają schemat uwikłania poprzez pewne narzucone role, które mogą cechować się pewną sztywnością np. poprzez dużą rolę przypisywaną lojalności. Również znaczące może być stawianie kolektywizmu wyżej niż podejścia indywidualistycznego, mniejsze tolerowanie ekspresji emocjonalnej.

Czynniki sprzyjające rozwojowi schematu

• Opiekun, który przejawia tryb wrażliwego dziecka, który polega nadto na dziecku
• Wymagający, oziębły opiekun, który nie akceptuje autonomii dziecka, nie słucha jego i jego potrzeb
• Wrażliwe dziecko, często zależne od rodzica, które przejawia trudność w rozwoju autonomii
• Dzieci o wyjątkowych cechach, na których skupiana jest uwaga rodzica, a potrzeby dziecka są zaniedbywane
• Parentyfikacja, czyli wchodzenie przez dziecko w rolę opiekuna osoby dorosłej. Często połączona z silnym poczuciem, że niespełnienie potrzeb opiekuna będzie równoznaczne z czymś złym

Koncepcja uwikłania systemu rodzinnego S. Minuchina

Według Minuchina osobiste granice w uwikłanym systemie rodzinnym dochodzi do rozmycia granic. Są one niejasne. Dziecko często przypisywane jest do roli, której nie może sprostać, co zaburza jego rozwój poprzez bardzo częstą parentyfikację (wejście w rolę, która przypisana jest rodzicom). Wówczas często dochodzi do znacznego zaabsorbowania przez dziecko potrzebami swoich opiekunów. Zaburza to w znacznym stopniu rozwój dziecka poprzez zahamowanie rozwoju własnej autonomii i indywidualności, odkrywania odrębności i samodzielnej eksploracji świata.

System rodzinny

Minuchin w swojej teorii uwzględnia obecność systemów działających w rodzinie. Ich nieprawidłowe funkcjonowanie burzy zdrowy system rodzinny zmieniając go w system uwikłany.

System rodzica (dorosły)

Dobrze działający system rodzica jest zamkniętym obszarem, który obejmuje rodziców i po części również dzieci. Dorośli szanują się, respektują, lubią swoje towarzystwo. Między rodzicami istnieje więź seksualna oraz platoniczna. Dochodzi między nimi do komunikacji, interakcji oraz wzajemnej opieki. Interakcje te zachodzą w obecności dzieci, chociaż te nie uczestniczą aktywnie w tych interakcjach.

W uwikłanym systemie rodzinnym system rodzica obejmuje w pełni rodziców i dzieci. Rodzice nie funkcjonują samodzielnie. W systemie tym nie ma miejsca na interakcję między dwojgiem rodziców. Relacja dwojga dorosłych zanika na rzecz pełnego oddania się dzieciom.

System dziecka

Zamknięty system, który opisuje to, jak dzieci wchodzą w interakcje ze sobą (zabawy, kłótnie). W interakcjach tych obecni są również po części rodzice poprzez swoją bierną obecność przy interakcjach i poprzez tworzenie interakcji z każdym z dzieci z osobna.

Indywidualny system rodzic/dziecko

System opisuje relacje dorosłych z każdym z dzieci z osobna. Wiąże się on z indywidualnym podejściem do każdego z nich z uwzględnieniem odrębności jednostek. Każdy człowiek jest inny. Dlatego też każdy z rodziców powinien wchodzić w interakcje również z każdym z dzieci osobna uwzględniając ich indywidualne potrzeby (wynikające z temperamentu, osobowości, wieku itp.) Jest to przejaw dostrojenia się do dziecka przy zachowaniu równości interakcji z każdym z dzieckiem z osoba.

W uwikłanym systemie rodzinnym dochodzi do zaburzenia równości interakcji między rodzicem a dziećmi. Dochodzi do pozycjonowania dzieci i wyboru mniej lubianego i bardziej lubianego dziecka. Wówczas często ulubione dziecko staje się przyjacielem i powiernikiem jednego dorosłego (lub dwóch dorosłych!), zastępując tym samym dorosłego partnera (tzn. „dziecko zastępca”). U „dziecka zastępcy” często rozwijają się schematy takie jak uwikłanie i samopoświęcanie.

Inna bliska relacja dziecka z dorosłym może przerodzić się w traktowanie dziecka jako najlepszego, najmądrzejszego przy równoczesnym przelewaniu na nie niespełnionych ambicji rodzica. Dziecko wówczas często nie protestuje, bojąc się utraty aprobaty rodzica i poddaje się jego planom. Co więcej dziecko często samo jeszcze nie zdążyło się zastanowić, co chce robić w życiu i tak naprawdę szansa na dokonanie wyboru jest mu odbierana już na starcie, kiedy to dziecko nie jest tak naprawdę świadome utraty pewnych możliwości i własnych wyborów (tzn. „dziecko trofeum”). U „dziecka trofeum” często rozwijają się schematy takie jak uwikłanie i samopoświęcanie.

W uwikłanej relacji może dojść również do wybrania dziecka, które jest najmniej lubiane, na którego zrzucane są wszelkie problemy. Jest to bardzo często dziecko, które posiada trudniejszy temperament (jest głośne, gorzej sobie radzi w szkole, często psuje rzeczy itp.) Często te zachowania są pootrzymywane przez etykietowanie dziecka, czyli wmawianie mu „ty jesteś taki niegrzeczny”, „jesteś taki nieposłuszny”, przez co dziecko zaczyna zachowywać się we właśnie taki sposób. Nieświadomie myśli sobie, że „taki właśnie jest” i potraktować to jako część swojej tożsamości. Bardzo często takie „problematyczne” dziecko oddzielane jest od swojego rodzeństwa, a wszelkie problemy rodzinne są przerzucane na to właśnie dziecko (tzn. „dziecko kocioł ofiarny”). U dziecka o roli „kozła ofiarnego” często rozwijają się schematy takiej jak uwikłanie, podporządkowanie oraz schemat porażki.

Inne role, w jakie mogą zostać wpisane dzieci to na przykład

„dziecko uczeń” – jest ono uczone jest od najmłodszych lat reagowania i patrzenia na sytuacje tak, jak chce tego rodzic. Wówczas, gdy dziecko mówi coś czy reaguje w sposób nieakceptowany przez rodzica np. mówiąc „nie lubię cioci”, rodzic wmawia dziecku to, czego od dziecka oczekuje mówiąc: „Przecież ty kochasz ciocię i bardzo lubisz do niej przychodzić”. Dziecko zatraca wtedy indywidualne „JA” i przyjmuje zdanie rodzica. Sprzyja to kształtowaniu się takich schematów jak uwikłanie i podporządkowanie

„dziecko inwalida” – dziecko osób lękowych, które nadmiernie troszczą się o nie. Tworzy to błędne koło, gdzie rodzice, bojąc się o dziecko, starają się, aby uniknęło ono trudnych sytuacji. To z kolei sprawia, że dziecko staje się coraz bardziej niekompetentne, co z kolei zaostrza obawy rodziców. Rozwija to zależność dziecka od rodziców i sprzyja powstawaniu schematu zależności oraz niekompetencji)

Współpracujący system rodzic – dziecko

System ten obejmuje ważne decyzje dotyczące domu, przekonań, metod wychowawczych, ogólnych zasad funkcjonowania systemu rodzinnego. Najczęściej (szczególnie w początkowych latach życia dzieci) współpraca ta wychodzi od rodziców (decydujących) do dzieci (których decyzje te dotyczą). Wraz z wiekiem pociech może dochodzić również inicjowania czy negocjacji pewnych decyzji i zasad przez dzieci. Wtedy też pewne zasady mogą ulec zmianie.

W uwikłanym systemie rodzinnym najważniejsze decyzje nie są podejmowane przez rodziców za pomocą komunikacji i pewnych ustaleń, ale są przyjmowane z góry.

Style przywiązania w schemacie uwikłania

Bezpieczny styl przywiązania – jest budowane u dziecka , który doświadcza pozytywnych relacji z rodzicem, jego potrzeby są zaspokajane. Sprzyja to poczuciu zadbania, zaopiekowania, a co za tym idzie prawidłowego rozwoju, co przejawia się później również w dorosłości. U ludzi przejawiających bezpieczny styl przywiązania dochodzi do wytworzenia się trybów szczęśliwego dziecka i szczęśliwego dorosłego

Lękowo – ambiwalentny styl przywiązania – dziecko odczuwa sprzeczne emocje. Z jednej strony nie czuje się bezpiecznie, gdy jest samotne. Natomiast w relacji również czuje zagrożenie własnego „JA”. W tym przypadku dochodzi do wytworzenia się trybów: uwikłanego wrażliwego dziecka, uległego poddanego oraz wymagającego rodzica

Unikający styl przywiązania – W tym stylu przywiązania dominuje poczucie, że nie potrzebujemy pomocy innych. Występuje tu silna obrona przed wpływem innych. Występuje tutaj wytworzenie trybów: uwikłanego wrażliwego dziecka oraz tryb odłączonego obrońcy

Schemat uwikłania u osób z zaburzeniem osobowości Borderline

Bardzo często osoby z zaburzeniem borderline były stawiani w roli „dziecka kozła ofiarnego ” lub „dziecka zastępcy”. Rodzice bardzo często przejawiają tryby krytycznego i krzywdzącego rodzica. Sprawia to wyjątkową trudność w budowaniu własnego „JA” ud dziecka i prawidłowej oraz bezpiecznej separacji od rodzica, co sprzyja kształtowaniu się schematu uwikłania

Schemat uwikłania u osób z narcystycznym zaburzeniem osobowości

U osób z rysem osobowości narcystycznej bardzo często dochodziło do schodzenia w rolę „dziecka trofeum”, od którego rodzice wymagali wiele, wykazując jednocześnie chłód i dystans emocjonalny. Postawa ta również nie sprzyja odseparowaniu się od rodzica, a co za tym idzie sprzyja wytworzeniu się schematu nierozwiniętego „JA”

Praca ze schematem nierozwiniętego „JA” w terapii schematów

• Wchodzenie w rolę opiekuna przez terapeutę w celu odbudowania poczucia autonomii, bezpieczeństwa i dostrojenia i innych niezaspokojonych potrzeb
• Odbudowanie bezpiecznej bazy u pacjenta przez powrót do dzieciństwa i zagwarantowanie akceptacji przez terapeutę
• Psychoedukacja
• Wspieranie zdrowych trybów (wzmacniających poczucie akceptacji, dostrojenia i autonomii) i osłabianie trybów szkodliwych (podtrzymujących schemat uwikłania)
• Modelowanie, czyli pokazywanie tego, jak funkcjonuje zdrowy dorosły
• Terapia schematów

Bibliografia:

• Young, J. E. (1999). Cognitive Therapy for Personality Disorders: A Schema-Focused Approach. The Guilford Press.
  • Książka ta przedstawia ogólną teorię terapii schematów, której autor jest twórcą. Zawiera szczegółowy opis różnych schematów osobowościowych, w tym schematów uwikłania i niedorozwiniętego JA. To klasyczne źródło w terapii schematów, które może stanowić fundament dla dalszej analizy tego tematu w kontekście rozwoju i leczenia.
• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. The Guilford Press.
  • W tej książce autorzy rozszerzają i rozwijają teorie terapii schematów, omawiając, jak różne schematy, w tym te związane z uwikłaniem i nierozwiniętym JA, mogą manifestować się w życiu pacjentów i jak je leczyć w kontekście psychoterapii.
• Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
  • Minuchin przedstawia swoją teorię systemów rodzinnych, której istotnym elementem jest pojęcie uwikłania w rodzinach. To kluczowe źródło, w którym omawiana jest rola rodzinnych ról, takich jak „dziecko zastępca” czy „dziecko kozioł ofiarny”, w rozwoju schematów uwikłania u dzieci.
• Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Routledge.
  • Książka ta przedstawia podstawy teorii przywiązania, w tym wpływ stylów przywiązania na rozwój schematów osobowościowych, takich jak te związane z uwikłaniem i nierozwiniętym JA. Styl przywiązania jest kluczowy w zrozumieniu tego, jak rozwijają się trudności w autonomii i oddzieleniu w relacjach międzyludzkich.
• Gunderson, J. G., & Lyons-Ruth, K. (2008). The Borderline Personality Disorder: A Casebook. The Guilford Press.
  • W książce tej autorzy omawiają zjawisko zaburzeń osobowości borderline, w tym związane z nim trudności w rozwoju autonomii, które mogą być wynikiem uwikłania. Zawiera analizę przypadków, które mogą być pomocne w zrozumieniu roli rodzicielskich ról i schematów uwikłania w rozwoju osobowości.
• Gerhardt, S. (2004). Why Love Matters: How Affection Shapes a Baby’s Brain. Routledge.
  • Gerhardt w swojej książce omawia, jak ważne jest odpowiednie zaspokajanie potrzeb emocjonalnych dzieci, co ma wpływ na późniejszy rozwój zdrowej tożsamości i autonomii. Analiza więzi i przywiązania może być istotna w kontekście schematów uwikłania i niedorozwiniętego JA.
• Kernberg, O. F. (2004). Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies. Yale University Press.
  • W tej pracy autor bada, jak trudności z rozwojem tożsamości i autonomii w dzieciństwie mogą prowadzić do powstania schematów uwikłania, zwłaszcza w przypadkach zaburzeń osobowości. Istotna w kontekście pracy z pacjentami z zaburzeniami osobowości, w tym borderline.
• Wright, J. H., & Beck, A. T. (2006). Cognitive Therapy of Personality Disorders: A Schema-Focused Approach. The Guilford Press.
  • Praca ta rozszerza tradycyjne podejście poznawczo-behawioralne o elementy terapii schematów. Zawiera omawianie schematów uwikłania, szczególnie w kontekście pracy z pacjentami cierpiącymi na różne zaburzenia osobowości.
• Clark, D. A., & Beck, A. T. (2012). Cognitive Therapy of Anxiety Disorders: A Practice Manual and a Theory. The Guilford Press.
  • Książka ta obejmuje szerokie zastosowanie terapii schematów w pracy z lękami i innymi problemami emocjonalnymi, które mogą współwystępować z uwikłaniem i brakiem autonomii w relacjach interpersonalnych.
• Dallos, R., & Draper, R. (2010). An Introduction to Family Therapy: Systemic Theory and Practice. Open University Press.
  • Ta książka omawia podstawy terapii systemowej, w tym, jak nieprawidłowe interakcje w rodzinach mogą prowadzić do uwikłania w relacjach rodzinnych i trudności w rozwoju autonomii dziecka.
• Bowlby, J. (1973). Attachment and Loss: Volume 2. Separation: Anxiety and Anger. Hogarth Press.
  • Kontynuacja pracy Bowlby’ego, w której omawia on znaczenie przywiązania dla rozwoju osobowości. Przywiązanie jest jednym z kluczowych czynników w rozwoju schematów uwikłania, szczególnie w kontekście dzieci z trudnymi doświadczeniami.
• Beck, A. T., & Weishaar, M. E. (2014). Cognitive Therapy for Personality Disorders: A Schema-Focused Approach (2nd ed.). The Guilford Press.
  • Książka ta oferuje rozszerzoną wersję podstawowej terapii schematów i stanowi solidne źródło wiedzy na temat pracy z osobami wykazującymi różne schematy, w tym uwikłania i niedorozwiniętego JA.
• Heim, C., & Nemeroff, C. B. (2001). The Effects of Early Childhood Adversity on Brain and Neurobiological Development: Implications for Understanding the Pathophysiology of Mood and Anxiety Disorders. Biological Psychiatry.